IZVOR – Glas komune – broj 570 – strana 10 – 31 januar 1985 godine //
Piše Tomislav Šimunović
Stariji neolit na apatinskoj teritoriji
⬢ Ž R T V E N I C I
U posebnu grupu predmeta modelovanih od zemlje, možemo svrstati takozvane žrtvenike. Žrtvenici, zajedno sa antropomorfnim figurinama od keramike (koje do sada nisu konstatovane na apatinskom području) i kultnim keramičkim posudama, predstavljaju najznačajnije kultne objekte u okviru starijeneolitskog kompleksa Starčevo-Körös-Cris i imali su funkciju u najrasprostranjenijem kultu plodnosti.
Mada su na području Apatina konstatovani samo fragmenti žrtvenika, ipak se može zaključiti o kojem tipu je reč. U pitanju je žrtvenik na četiri nožice, sa dobro uglačanom četvrtastom platformom (»trpeza«), na kojoj se nalazi kružni statični recipijent (u koji je u toku kultnog rituala stavljan određen dar — »žrtva«). Na žrtveniku se ne uočavaju tragovi bilo kakve dekoracije.
Simbolično prinošenje »žrtve« ima za cilj, uspostavljanje kontakta između čoveka i neke imaginarne sile, radi postizanja što povoljnijeg ishoda, za čoveka, najvažnijih životnih aktivnosti (dobre prinose žitarica, itd.). U vezi žrtvenika (a i ostalih objekata starijeneolitskog kulta) ostaje otvoreno pitanje koje se odnosi na tačno lociranje mesta gde se obavljao kultni ritual (da li je u pitanju određeni kulturni prostor u okviru stambenog objekta ili postoje kultni građevinski objekti).
⬢ O R U Đ A
Na apatinskom području je do sada konstatovano nekoliko stotina primeraka starijeneolitskog oruđa, modelovanog od: kamena, kremena, opsidijana, keramike, životinjske kosti i zuba.
Kremeni artefakti, obrađeni tradicionalnom paleolitsko-mezolitskom tehnikom cepanja, su najbrojniji i zastupljeni u širokom repertoaru tipova. Sreću se alatke u formi: nožića (najčešće trougaonog i trapezastog poprečnog preseka), strugača, rezača, šiljaka, itd.
Neobično je zanimljiva pojava minijaturnog kremenog oruđa, trapezaste forme, obrađenog tehnikom retuša — tzv. mikrolita. Njihovo prisustvo na ovom terenu, svedoči o veoma jakoj mezolitskoj tradiciji.
Takođe je konstatovano prisustvo kremenih nukleusa (kremena jezgra) sa vidljivim tragovima cepanja, što upućuje na činjenicu, da su kremene alatke izrađivane na ovom području, a ne uvožene kao finalni proizvod iz oblasti koja je bogata tom vrstom sirovine.
Među artefaktima litičke industrije posebno mesto zauzimaju alatke od veoma retke sirovine — opsidijana. Njihov broj je, u odnosu na kremene alatke, neuporedivo manji, a i repertoar formi je siromašniji.
Kremene i opsidijanske alatke su korišćene za obradu: kože, drveta, kosti, keramike, itd, a mogle su se koristiti i kao delovi kompozitnog oruđa, srpova (uglavljivanjem u koštanju ili drvenu dršku).
Od kamena, obrađenog novom, neolitskom, tehnikom glačanja, sreću se sekire raznih formata i dimenzija, bez perforacije za dršku. Pretpostavlja se, da su kamene sekire imale funkciju u inicijalnoj zemljoradnji (za obradu zemlje) i prilikom obrade drveta.
Divlje i domesticirane životinje su bile važan izvor sirovina za izradu alatki. Od kosti se izrađuju šila, raznih formi koja se upotrebljavaju za perforaciju kože ili tkanine, a i za dekorisanje (tehnikom urezivanja i ubadanja) keramičkog posuđa. Pored šila, pojavljuje se i tzv. spatule, alatke čija funkcija nije dovoljno definisana. Neki autori ih svrstavaju u primitvne kašike, a postoje i mišljenja da su imale funkciju u keramičkoj industriji (za nanošenje boje i glačanje keramičkih recipijenata).
Zub divlje svinje (Sus scrofa) se koristi za izradu takozvanih strugarća, koji se upotrebljavaju za obradu (glačanje) kostiju i drveta, a i za skidanje riblje krljušti. Od istog materijala je izrađena alatka (u korenu dvostruko perforirana) za koju se pretpostavlja da je služila kao igla za krpljenje i pletenje ribarskih mreža.
Među oruđima od ilovače (očvrsnute na visokoj temperaturi) razlikujemo: tegove, glinene kugle sa perforacijom, pršljenke i predmete nepoznate namene.
⬢ SIROVINE I TRGOVAČKI KONTAKTI
Starije neolitske populacije koje egzistiraju na ovom području, maksimalno eksploatišu sve moguće izvore sirovina. Među sirovinama koje se ovde sreću, najviše se koriste: ilovača, drvo i kost.
Međutim, postojale su sirovine, čiji se izvori ne sreću na ovom području, a imale su egzistencijalnu ulogu u životu ovdašnjih neolitskih ljudi. To su u prvom redu: kamen, kremen i opsidijan, a dobavljeni su (putem trgovine) sa područja, koja obiluju takvom vrstom sirovine.
Konstatovanje artefakata, na ovom području, izrađenih od sirovina litičkog porekla, gde se usled geološkog tla, njihovi majdani ni teoretski ne mogu pretpostaviti, govori o uspostavljanju kontakata i trgovine sa područjima, koja su bogata ovim materijalom. To su, za sada, najstariji kontakt, trgovačkog karaktera, koje su ostvarivali stanovnici ovog područja, za koje postoje materijalni dokazi.
Što se opsidijana tiče, možemo uže odrediti teritoriju, sa kojom su ovdašnje starijeneolitske populacije ostvarivale trgovačke kontakte. Na teritoriji Vojvodine i Jugoslavijqe do danas, nisu konstaovana nalazišta opsidijana (jedino na Avali postoji mogućnost da riolitske žice, koje su tamo konstatovane, budu praćene i sa nešto opsidijana). Najbliža nalazišta se nalaze u susednoj Mađarskoj, na području oko planine Bükk, odakle je najverovatnije eksploatisan i transportovan na našu teritoriju.
Posebno je pitanje, da li su se ti kontakti ostvarivali direktno (što je malo verovatno, kad se ima u vidu velika udaljenost, čak i nekoliko stotina kilometara, nesigurnost na komunikacijama, itd.) ili indirektno (preko neolitskih populacija, koje su ostvarivale kontakte sa našom teritorijom, a i sa područjem na kojem se nalaze majdani određene sirovine). Možemo pretpostaviti, da su se te trgovačke veze odvijale tokom reke Dunava, koja je najveća prirodna komunikacija ovog područja. Verovatno su postojali i suvozemni putevi, po kojima su ljudi komunicirali, uz pomoć njima znanih i utvrđenih orijentira (noću prema zvezdama, danju uz pomoć Sunca i drugih prirodnih orijentira), koji su ih usmeravali prema određenom cilju. Putem trgovačkih kontakata, se ostvaruju i uzajamni kulturni uticaji, kao i prenošenje tehnološkh inovacija i određenih iskustava.
k r a j
Tekst ispod prve slike: Primerci starije neolitskog koštanog oruđa (strugač, šila i igle) iz okoline Apatina
Tekst ispod druge slike: Starije neolitsko keramičko oruđe (teg »tomato scape« i pršljenici za vrteno) konstatovano u okolini Apatina
IZVOR – Glas komune – broj 570 – strana 10 – 31 januar 1985 godine
Ovaj članak se nalazi na pod domenu Arhiva novina, dok je osnovni sajt Album za marke.
NAPOMENA: Autor nije naveo izvore informacija koje spominje u tekstu
