IZVOR – Glas komune – broj 569 – strana 8 – 12 januar 1985 godine //
Piše Tomislav Šimunović
Stariji neolit na apatinskoj teritoriji
Tokom ranog holocena (kvartalno doba ili antropozoik se deli na dve epohe — pleistocen i holocen) u periodu od cca 8300. do cca 5000. god. pre nove ere, dolazi do osetnih oscilacija opšte klime (preborealni, borealni i atlanski klimatski period), koje dovode do značajnih transformacija u strukturi zemljišta, vegetacije i faune postglacijalnog perioda Vojvodine.
Sve ove velike transformacije vode ka stvaranju optimalnih uslova, potrebnih za nastanak i razvitak prvih etnokulturnih grupa, sa novom, proizvođačkom agro-stočarskom ekonomikom, trajnim karakterom naselja, prvom proizvodnjom keramičkih recipijenata (kao i ostalog keramičkog inventara) i dotad nepoznatom tehnologijom obrade litičkih artefakata (tehnikom glačanja).
⬢ E K O N O M I K A
Težeći da se adaptira na znatno izmenjene uslove života, neolitički čovek je bio primoran da otkriva nove puteve za svoj ekonomski razvitak. Tako se pored stare lovačko-ribolovačko-sakupljačke ekonomske delatnosti (nasleđene iz prethodnih kulturno-istorijskih formacija, paleolita-starije kameno doba i mezolita-srednje kameno doba) postepeno razvijaju zemljoradnja i stočarstvo. Razvitkom agro-stočarske ekonomike, lov i ribolov kao i sakupljanje plodova, postaju sekundarne grane u ekonomici neolitskog čoveka. Međutim, u pojedinim područjima (u zavisnosti od lokalnih ekoloških uslova) lovačko-ribolovačko-sakupljačka ekonomska komponenta igra i dalje značajnu ulogu.
Novi način ekonomike uslovljava pojavu novih i tehničko usavršavanje starih sredstava za rad. Pojedini tipovi glačanih kamenih sekira se koriste prilikom obrade zemlje, a verovatno su postojale i alatke od drveta, sa sličnom funkcijom, ali nisu materijalno dokumentovane, usled nepostojanosti te vrste materijala. Za skidanje letine se koriste kompozitna oruđa, srpovi, sa drškom od kosti ili drveta u koju se, po dužini, uglavljuju kremene oštrice. Za dalju preradu žitarica (meljavu) se koriste ručni kameni žrvnjevi, a skladište se i pripremaju za ishranu u silosnim jamama i keramičkim recipijentima. Do novih obradivih površina, dolazilo se paljenjem i krčenjem vegetacije.
Prema C-14 metodi (visoka apsolutna hronologija), početak starijeg neolita u Vojvodini bi bio cc 500/4800 god. pre nove ere, dok bi se za završetak mogao odrediti termin cca 4300 god. pre nove ere.
Na području Apatina je pronađeno malo arheološkog materijala koji bi pružio podatke o ekonomici ovdašnjih starijeneolitskih populacija kao i o stepenu zastupljenosti pojedinih ekonomskih komponenata. Veliki kompleksi šuma, sa nedomesticiranom faunom, kao i blizina reke Dunava sa ogromnim ribljim potencijalom, predstavlja neiscrpnu ekonomsku bazu, koja omogućava lovačko-ribolovačkoj delatnosti da bude značajna komponenta u ekonomici starijeneolitskih populacija, koje egzistiraju na ovom području.
Agrarna ekonomika je dokumentovana nalazima glačanih kamenih sekira, bez perforacije za dršku, za koje se pretpostavlja da su korišćene prilikom obrade zemlji. U prilog zastupljenosti inicijalne zemljoradnje, govori i prisustvo pleve u fakturi keramičkog posuđa.
Konstatovan je neobrađen i obrađen koštani materijal, ali se bez detaljnije osteološke analize ne može izvršiti diferencijacija u smislu, stočarstvo-lov. Za lovačku ekonomiku sigurne podatke imamo jedino na osnovu pronađenih koštanih artefakata (strugač i igla za pletenje mreža), modelovanih od zuba divlje svinje (Sus scrofa), dok nalazi glinenih tegova (»tomato scape«), za koje se smatra da su imali funkciju utege za ribarsku mrežu, govore o ribolovačkoj delatnosti.
Ostaci ljuštura rečnih školjki (Unio), koji su uočeni na mestu boravka neolitskog čoveka, upućuju na prisustvo najprimitivnijeg vida ekonomike, sakupljačke.
⬢ K E R A M I Č K O P O S U Đ E
Modelovanje posuda od ilovače (očvrsnute na visokoj temperaturi) je jedna od karakteristika neolitskog perioda, i uslovljeno je prelaskom na sedelačku agrarnu ekonomiku, jer je lomljivo i nepodesno za prenošenje na veće daljine. Pored keramičkog posuđa sa praktičnom funkcijom (za čuvanje i spravljanje žitarica, hrane i pića), postoje i recipijenti koji su isključivo korišćeni u kulturne svrhe.
Pretpostavlja se, na osnovu antropoloških ispitivanja otisaka prstiju na neolitskim recipijentima, da proizvodnja keramičkog posuđa spada u sferu delatnosti žene.
Na teritoriji Apatina je pronađeno nekoliko stotina fragmenata keramičkog posuđa iz perioda starijeg neolita. To posuđe je ručno modelovano, bez upotrebe grnčarskog kola (vitla), čija se upotreba širi u Evropi tek u periodu širenja keltske ekspanzije, i uglavnom je loše pečeno, tako da se na prelomu zida posude uočava tamno, nedopečeno jezgro. Rađeno je od nepročišćene zemlje, mešane sa plevom i peskom radi postizanja što veće čvrstine posude. Preovladava gruba i obična keramika dok je fina jako retka.
Pored keramičkog posuđa čija je površina bez ikakvih dekorativnih elemenata, sreću se i ornamentisani keramički recipijenti. Na pronađenom keramičkom materijalu sa dekoracijom, uočava se primena raznih dekorativnih tehnika i motiva.
Površina jednog broja posuda dekorisana je »barbotine« tehnikom, koju karakteriše prevlačenje i nalepljivanje razmućene gline po površini posude. Na taj način se postiže specifičan hrapavi ornament, koji kao da imitira površinu (koru) drveta. To je navelo pojedine autore na pretpostavku, da protatip za »barbotine« keramiku treba tražiti među drvenim recipijentima.
Zastupljena je i »impresso« tehnika, tehnika utiskivanja prstom i zarezi noktom po vlažnoj površini posude, pre pečenja. Obično su dekorativni elementi (otisci nokta i prsta) haotično, bez ikakvog reda raspoređeni po površini posude. U okviru ove dekorativne tehnike javlja se i ornament koji je izveden štipanjem nokta (sa dva prsta) i formiran tako da čini motiv »žitni klas«.
Tehnika urezivanja je takođe prisutna među dekorativnim tehnikama i najčešće je zastupljena sa »mrežastim« motivom, koji se nalazi na površini, a u jednom slučaju i na dnu (spolja) keramičkog recipijenta.
Sreće se i apliciranje plastičnih nalepaka po površini posude a koji su najčešće u formi trake (uglaste ili prave) dekorisane ubodima izvedenim tehnikom utiskivanja prsta ili nekom alatkom. Pored plastičnih traka javljaju se i nalepci kružne forme, a postoje i dvodelni.
Posebno je interesantna (i veoma retka) pojava plastične, antropomorfne dekoracije na fragmentu keramičke posude.
Na površini je aplicirana, plastično modelovana ljudska šaka, kod koje su prsti naglašeni tehnikom urezivanja. Šaka je u korenu oštećena (usled lomljenja posude) tako da se sa sigurnošću ne može utvrditi, da li je u pitanju deo veće antropomorfne predstave (kompletna ljudska figura) ili je modelovan samo taj anatomski detalj.
IZVOR – Glas komune – broj 569 – strana 8 – 12 januar 1985 godine
Ovaj članak se nalazi na pod domenu Arhiva novina, dok je osnovni sajt Album za marke.
NAPOMENA: Autor teksta nije nigde naveo izvore informacija.
